Artyku艂y

呕ydzi w Swarz臋dzu

Ok. 1621 roku Zygmunt Grudzi艅ski zawar艂 ze starszyzn膮 gminy pozna艅skiej uk艂ad, w kt贸rym gwarantowa艂 呕ydom prawo za艂o偶enia gminy filialnej w swych dobrach, stwarzaj膮c tym samym lepsze warunki bytowania ni偶 w getcie pozna艅skim. Rozpocz臋艂o si臋 zasiedlanie teren贸w swarz臋dzkich.

Grudzi艅ski w przywileju zapewnia艂 呕ydom autonomi臋 i swobod臋 wyznaniow膮, swobody dotycz膮ce聽najwa偶niejszych aspekt贸w 偶ycia, obiecywa艂 nie narzuca膰 呕ydom podda艅stwa i nie narusza膰 ich swobody osobistej i religijnej, a tak偶e zwolni艂 z szeregu op艂at i podatk贸w.

W艂a艣ciciel Swarz臋dza zobowi膮za艂 si臋 do budowy 32 drewnianych dom贸w 偶ydowskich. Szukaj膮c 艣ladu po owych domach odnajdujemy ich 艣lady w p贸艂nocnej cz臋艣ci dzisiejszego miasta, w bloku przyrynkowym. W p贸艂nocnej pierzei Rynku w Swarz臋dzu, odtworzy膰 mo偶na w sumie 16 dzia艂ek o zbli偶onej zwarto艣ci i jednolitych, podobnych pod wzgl臋dem g艂臋boko艣ci, szeroko艣ci i d艂ugo艣ci kszta艂tach parcel, kt贸re to najprawdopodobniej nale偶y do 呕yd贸w; a wi臋c wybudowano po艂ow臋 z owych 32 dom贸w zapowiedzianych przez Grudzi艅skiego.

Najprawdopodobniej rozbudowa dzielnicy 偶ydowskiej sz艂a od rynku w kierunku siedziby w艂a艣ciciela. Na p贸艂nocnej obwodnicy pierwotnego miasta, na ty艂ach dom贸w p贸艂nocnej cz臋艣ci dzisiejszego Rynku pozwolono 呕ydom zbudowa膰 bo偶nic臋. Nie zachowa艂a si臋 ona do dnia dzisiejszego 鈥 spali艂a si臋 przez II wojn膮 艣wiatow膮. Wschodni膮 granic臋 parcel 偶ydowskich stanowi艂a ulica Bramkowa, w pocz膮tkowym okresie nieopodal niej by膰 mo偶e znajdowa艂 si臋 cmentarz 偶ydowski. Ulica ta wzi臋艂a nazw臋 prawdopodobnie od du偶ej ilo艣ci bram, przez kt贸re wynoszono zmar艂ych na cmentarz 偶ydowski.

Granic臋 po艂udniowo-wschodni膮 stanowi艂a ul. W膮ska.聽

聽聽

W 1628 roku w Swarz臋dzu pojawili si臋 niemieccy protestanci. Stanowili oni znaczn膮 konkurencj臋 dla krawc贸w i kupc贸w 偶ydowskich. Opr贸cz 呕yd贸w i protestant贸w w Swarz臋dzu zacz臋li si臋 osiedla膰 tak偶e Polacy.

Zygmunt Grudzi艅ski wobec nap艂ywu znacznej liczby r贸偶nych fachowc贸w, widzia艂 szans臋 utworzenia w swych dobrach du偶ego o艣rodka rzemie艣lniczego. St膮d podj膮艂

Decyzj臋 za艂o偶enia miasta w swych dobrach swarz臋dzkich. Uzyska艂 na to zgod臋 kr贸la Zygmunta III, kt贸ry聽28 sierpnia 1638 roku wyda艂 przywilej lokacyjny na za艂o偶enie miasta Grzyma艂owa ( Swarz臋dza ).聽Akt lokacyjny miasta by艂 charakterystyczny z uwagi na to, 偶e szczeg贸lnie podkre艣la艂 swobod臋 wyznaniow膮 w mie艣cie. Zygmunt Grudzi艅ski przez d艂ugie lata by艂 nazywany protektorem i obro艅c膮 呕yd贸w.

Pierwsze dane na temat liczby mieszka艅c贸w Swarz臋dza pochodz膮 dopiero z 1704 roku. Swarz臋dz zamieszkiwa艂o w贸wczas 2767, z czego 1501 to byli 呕ydzi.

W XIX wieku 呕ydzi posiadali now膮聽synagog臋, kt贸r膮 wybudowano w 1810 roku, na miejscu starej , pochodz膮cej z wcze艣niejszego okresu. Poza tym istnia艂 dom dla rabina, 艂a藕nia i rze藕nia oraz jatki na mi臋so. Sze艣膰 jatek mi臋snych znajdowa艂o si臋 przy Rynku, na rogu ul. Zamkowej, jednak w 1865 roku na polecenie w艂adz miejskich zosta艂y zburzone. 呕ydzi nadal korzystali z cmentarza. Kt贸ry dzieli艂 si臋 na tzw. Star膮 i now膮 cz臋艣膰. Znajdowa艂 si臋 on przy drodze po Poznania. 呕ydzi brali udzia艂 w 偶yciu politycznym miasta, wchodz膮c w sk艂ad rady miejskiej. W pierwszej po艂owie XIX wieku liczba 偶ydowskich radnych dochodzi艂a do 50%.

W 1923 roku mniejszo艣膰 偶ydowska liczy艂a tylko 33 osoby. W 1933 mieszka艂o 6 rodzin 偶ydowskich ( 18 os贸b ).

Wraz z doj艣ciem Hitlera do w艂adzy w 1933 roku rozpocz臋艂a si臋 eksterminacja ludno艣ci 偶ydowskiej . 呕ydzi zostali zamkni臋ci w gettach, gdzie wielu z nich zosta艂o zamordowanych, a pozostali umierali z g艂odu. W po艂owie 1940 roku w艂adze niemieckie zdecydowa艂y o za艂o偶eniu w Swarz臋dzu obozu pracy dla 呕yd贸w. Ob贸z usytuowano w pobli偶u dworca kolejowego聽przy ul. Nowowiejskiej, postawiono tam kilka drewnianych barak贸w, kt贸re otoczono p艂otem z drutu kolczastego, znajduj膮cego si臋 pod pr膮dem. Warunki panuj膮ce w obozie by艂y koszmarne. Racje 偶ywno艣ciowe, kt贸re otrzymywali 呕ydzi by艂y g艂odowe- racja dzienna sk艂ada艂a si臋 z 200g chleba i litra zupy na obiad. Raz w tygodniu do posi艂ku dawano 艂y偶k臋 marmolady, a na Wielkanoc i Zielone 艢wi膮tki 25g margaryny.

Mieszka艅cy i cz艂onkowie konspiracyjnej organizacji harcerskiej w Swarz臋dzu starali si臋 pomaga膰 呕ydom osadzonym w obozie, w wyniku czego trafiali do wi臋zienia lub byli mordowani. Oko艂o 100 zamordowanych 呕yd贸w odnotowano w aktach Urz臋du Stanu Cywilnego w Swarz臋dzu, a ich zw艂oki wywieziono do聽zbiorowego grobu znajduj膮cego si臋 w tylnej cz臋艣ci cmentarza przy ul. Pozna艅skiej.

Na terenie obozu wybudowano tak偶e piece krematoryjne do palenia cia艂.

W ci膮gu ca艂ego okresu istnienia obozu pracowa艂o w nim oko艂o 700 呕yd贸w, z kt贸rych pozosta艂o oko艂o 100. Ob贸z zlikwidowano w sierpniu 1943 roku, a pozosta艂ych przy 偶yciu wywieziono do O艣wi臋cimia.

Przybycie 呕yd贸w do Swarz臋dza w 1621 roku, mia艂o istotny wp艂yw na lokacj臋 tego miasta oraz jego p贸藕niejszy rozw贸j. W XVII i XVIII wieku 呕ydzi stanowili wi臋kszo艣膰 mieszka艅c贸w miasta, dominuj膮c w wielu ga艂臋ziach gospodarki, zar贸wno w handlu jaki i w rzemio艣le. W XIX wieku, wraz ze spadkiem liczby ludno艣ci 偶ydowskiej w Swarz臋dzu, ich znaczenie i rola zacz臋艂y s艂abn膮膰. 呕ydzi byli dobrze zorganizowan膮 gmin膮 z jej wszelkimi instytucjami 鈥 synagog膮, cmentarzem, 艂a藕niami rytualnymi, szpitalem 鈥 przytu艂kiem, mieszkaniem dla rabina i kantora. Ten zesp贸艂 budynk贸w stanowi艂 o艣rodek gminy 偶ydowskiej i 艣wiadczy艂 o jej niezale偶no艣ci i zamo偶no艣ci. Jednak偶e w chwili obecnej w naszym mie艣cie pozosta艂y po niej tylko nieliczne, szcz膮tkowe 艣lady. Synagoga swarz臋dzka, postawiona przy ul. Mickiewicza, spali艂a si臋 w 1934 roku, w dzisiejszych czasach jej miejsce zaj膮艂 Plac Powsta艅c贸w Wielkopolskich. Jatki mi臋sne, znajduj膮ce si臋 na rogu ul. Zamkowej , zosta艂y zburzone jeszcze w XIX wieku, a na ich miejscu wybudowano pi臋trow膮 kamienic臋.

Dom, kt贸ry s艂u偶y艂 jako mieszkanie dla rabina i szko艂臋 dla 呕yd贸w przy ul. Mickiewicza 6, w chwili obecnej po tych zabudowaniach nie ma 艣ladu. Cmentarz 偶ydowski istniej膮cy pierwotnie prawdopodobnie w okolicach ul. Mickiewicza, w XIX wielu zosta艂 zlokalizowany przy trasie do Poznania na terenie 偶艂obka Swarz臋dzkich Fabryk Mebli.

Bo偶nica

Sta艂a ona na Placu Mickiewicza otoczona dorodnymi, ponad stuletnimi lipami. Od strony ul. Zamkowej oddziela艂 j膮 dobrze utrzymany skwerek, prawdopodobnie pierwotny cmentarz 偶ydowski. Kiedy j膮 zbudowano nie wiadomo. Do ko艅ca I wojny 艣wiatowej nabo偶e艅stwa odbywa艂y si臋 regularnie i by艂y licznie ucz臋szczane. Po wojnie nabo偶e艅stwa odbywa艂y si臋 coraz rzadziej, a偶 usta艂y zupe艂nie. Przez d艂ugi czas bo偶nica sta艂a nieczynna , ale nigdy nie by艂a zaniedbana. 30 kwietnia 1934 roku w godzinach po艂udniowych wszcz臋to alarm, gdy偶 w bo偶nica spostrze偶ono ogie艅. Mimo natychmiastowej akcji ratunkowej po偶ar rozprzestrzeni艂 si臋 tak gwa艂townie, 偶e nie uda艂o si臋 go zlokalizowa膰. Bo偶nica wypali艂a si臋 kompletnie. Nie ulega艂o w膮tpliwo艣ci, 偶e po偶ar by艂 wynikiem podpalenia. Pogorzelisko i ruiny wkr贸tce uporz膮dkowano, zniszczone po偶arem lipy wyci臋to i niebawem na miejscu bo偶nicy pozosta艂 pusty plac. Dzisiaj nie pozosta艂 po niej nawet 艣lad...

呕ydowska Szko艂a Powszechna

Po wprowadzeniu w Prusach obowi膮zku szkolnego dla m艂odzie偶y od 6 roku 偶ycia, na naro偶niku ulic Mickiewicza i Bramkowej, 偶ydowska gmina wyznaniowa wystawi艂a nowy budynek szko艂y powszechnej dla dzieci 偶ydowskich. Budynek stoi do czas贸w obecnych ( Mickiewicza 6 ). Szko艂臋 zlikwidowano, gdy ilo艣膰 dzieci korzystaj膮cych z niej zmala艂a do granic op艂acalno艣ci utrzymywania jej. Budynek sprzedano i przerobiono na dom mieszkalny. Na cz臋艣ci dziedzi艅ca szkolnego od strony ul. Bramkowej, zbudowano remiz臋 Ochotniczej Stra偶y Po偶arnej. Dzieci 偶ydowskie ucz臋szcza艂y po likwidacji tej szko艂y do szko艂y niemieckiej.

Cmentarz 偶ydowski

Teren cmentarza otoczony by艂 a偶urowym ceglanym p艂otem. Przy bramie wjazdowej od szosy pozna艅skiej sta艂 parterowy budynek mieszkalny, obok podobny dom pogrzebowy oraz szopa na narz臋dzia itp. Budynki, mur oraz nagrobki zosta艂y zniszczone przez hitlerowc贸w okresie okupacji. Teren cmentarza w艂膮czono do parku utworzonego na zachodnim brzegu Mielcucha a偶 do ulicy Jesionowej. Uszanowano jedynie dorodny drzewostan. Dzi艣 na terenie dawnego cmentarza stoi 偶艂obek Swarz臋dzkich Fabryk Mebli.聽Od strony zachodniej dzia艂ki widoczny jest szpaler drzew, kt贸re posadzono wzd艂u偶 艣cie偶ki prowadz膮cej obok muru cmentarnego na odcinku od ul. Jesionowej do Pozna艅skiej

Specjalno艣ci zawodowe rzemie艣lnik贸w 偶ydowskich w Swarz臋dzu z 1793 roku

殴r贸d艂o:聽Dodatek Specjalny do 鈥濼ygodnika Swarz臋dzkiego鈥 1998r.呕ydzi w Swarz臋dzu


Mniejszo艣膰 偶ydowska skupiona by艂a w swojej gminie wyznaniowej. Zarz膮d gminy 偶ydowskiej w 1919r. tworzyli Gustaw Kiwi i Maksymilian Katz, a w 1929r. Euglen Fabian, Louis Jacob i Wilhelm Rosenfeld. Pod wzgl臋dem liczebnym gmina systematycznie zmniejsza艂a si臋 do 1933r. O ile w 1919r. liczy艂a 550 os贸b, to w 1927r. ju偶 tylko聽25, a聽1933r. zaledwie 18 os贸b (4 rodziny). W ostatnich latach gmina 偶ydowska nie mia艂a w艂asnego rabina tylko kantora (艣piewaka, solista prowadz膮cy zbiorowe mod艂y), kt贸ry by艂 jednocze艣nie rzezakiem. W 1928r. gmina 偶ydowska posiada艂a cztery budynki mieszkalne, bo偶nic臋, cmentarz oraz dwie niewielkie dzia艂ki. W ich posiadaniu w 1933r. by艂y trzy sklepy: jeden z b艂awatami (tekstylia) i dwa blacharskie. Sklep z b艂awatami okre艣lali mianem 鈥濸alestyna鈥, a blacharskie 鈥濧meryk膮鈥 co by艂o powodem kr膮偶膮cych na ten temat r贸偶nych dowcip贸w, i偶 Swarz臋dz jest miastem 艣wiatowym. W 1933r. na skutek spadku ludno艣ci wyznania moj偶eszowego gmina 偶ydowska w Swarz臋dzu zosta艂a rozwi膮zana, a jej cz艂onkowie zostali w艂膮czeni do gminy 偶ydowskiej w Poznaniu obejmuj膮cej swym dzia艂aniem Swarz臋dz, Pobiedziska i St臋szew.

殴r贸d艂o: "Swarz臋dz 1638-1988" W艂adys艂aw Bia艂ek

242947
Dzisiaj
Wczoraj
Ten tydzie艅
Zesz艂y tydzie艅
Ten miesi膮c
Zesz艂y miesi膮c
Og贸艂em
607
507
1676
135687
607
19015
242947
Your IP: 54.211.146.155
Server Time: 2014-10-01 16:14:36


Copyright 漏 2013. All Rights Reserved.